ايران ، اجاره داده شده و بر همين اساس مشمول كليه قواعد و قوانين جاريه در آن ايام مىشده است . آنچه در اينجا گفتنى است ، اينست كه براى تثبيت قدرت ايران و بندر عباسى و مضافات ، عقد قراردادهايى كه در آن جنبه‌هاى مختلف حاكميتى مدنظر قرار گيرد ، لازم بوده است اما كافى نيست چرا كه دو مقوله « اجرا و نظارت » به ويژه در قراردادهايى كه تضمين اجرايى آن با توجه به امكانات موجود در آن دوره امرى دشوار بوده است ، از اهميت خاصى برخوردار مىشود . توضيح اينكه ، نحوه اجرا و نظارت بر قرارداد موضوعى است مرتبط با « نظام ادارى » و اين مسئله است كه ساختار ادارى آن دوره در بندر عباسى و مضافات آن تا چه اندازه ، قدرت و ابزار لازم را براى اجرا و نظارت در اختيار داشته است . از آنجا كه بندر عباسى و مضافات آن در تقسيمات كشورى عصر قاجارى تحت نظارت و اداره ايالت فارس قرار داشته است ، براى روشن‌تر شدن كيفيت اداره بنادر و نحوه استقرار سازمان‌هاى ادارى و همچنين بررسى كيفيت ارتباط ادارى صاحب‌منصبان با يكديگر ، به بررسى وضعيت عمومى ايالت فارس در دوره قاجاريه و نحوه نظارت سياسى و ادارى بر بندر عباسى پرداخته مىشود . هدف اصلى از ارائه اين بخش ، مطالعه تاريخى موضوع « نحوه اجرا و نظارت » بر نظام ادارى و اقتصادى بندر عباسى و مضافات آن در دوره قاجارى با تكيه بر منابع تاريخى و اسناد موجود در اين كتاب است . ( 3 ) ايالت فارس و مسئله نظارت سياسى و ادارى بر بندر عباسى تاكنون مطالعه كاملى درباره تحولات ادارى و اجتماعى ايالت فارس در دوره قاجاريه انجام نشده است . در آن دوره اين ايالت پهناور ، استان‌هاى كنونى هرمزگان ، بوشهر ، كهگيلويه و بوير احمد ، فارس و بخش شرقى خوزستان و بخشى از استان يزد را دربر مىگرفت و عمده مسيرهاى تجارى جنوب ايران به مركز اين ايالت منتهى مىشد . شيراز كه مركز فارس بود ، در اوائل دوره قاجارى به دلايل زير مورد توجه ويژه قرار داشت : 1 . شيراز موقعيت كشاورزى بسيار مناسبى داشت و از بيشترين توان توليد محصولات و زمين و آب كافى برخوردار بود ؛ 2 . اين شهر مهم‌ترين شهر پشتيبان سه بندر عمده خليج فارس يعنى عباسى ، لنگه و بوشهر محسوب مىشد و تقريبا ترانزيت تمامى كالاها از اين شهر صورت مىگرفت ؛ 3 . شهر شيراز كه در دوره كريم خان زند پايتخت و اصلىترين كانون سياسى ايران به شمار مىرفت ، با اقدامات عمرانى و تأمينى پادشاه زند از رونق و آبادى بسيارى برخوردار شد و تجار و بازرگانان جنوب ايران ، بخش عمده‌اى از سرمايه‌هاى خود را به بازار شيراز منتقل ساختند . اين شهر در اواخر دوره حكومت كريم خان زند به مهم‌ترين مركز مبادلات اقتصادى ايران تبديل شد ؛ 4 . شيراز و كرمان كه دو شهر عمده و مهم جنوب ايران بودند ، به دليل موقعيت جغرافيايى خاص خود براى دولت قاجار از اهميت راهبردى نظامى داشتند و هر دو شهر مركز اصلى تأمين نيروهاى نظامى در مواقع ضرورى محسوب مىشدند . از طرف ديگر ، تسلط بر اين دو شهر به معناى تثبيت حاكميت قاجارى در جنوب ايران به شمار مىرفت . اما از اين ميان شهر شيراز در جنوب ايران نقشى همانند شهر تبريز را در غرب ايفا مىكرد و از اين نظر مورد توجه پادشاهان قاجارى قرار داشت و همانند تبريز هميشه مقر قدرتمندترين شاهزادگان قاجارى ، به ويژه در دوران حكومت آغا محمد خان ، فتحعلى شاه قاجار و محمد شاه بود ؛ 5 . هرچند با تغيير پايتخت از شيراز به تهران ، اين شهر اهميت سياسى پيشين خود را از دست داد امّا موقعيت جغرافيايى آن به گونه‌اى بود كه حكومت قاجاريه براى حفظ حاكميت خود بر اين شهر - كه به معناى تسلط بر نوار ساحلى خليج فارس بود - ناگزير به اجراى سياست‌هاى ويژه درباره اين ايالت روى آورد و از اين نظر ، فارس در ميان ديگر ايالات از موقعيت ممتازى برخوردار شد . اما آنچه موجب اهميت ويژه اين ايالت مىشد ، وسعت و گستردگى آبادىها و شهرهاى آن در دوره قاجار است . تنوع و گوناگونى آب و هواى آن شامل مناطق كاملا مرطوب و گرمسيرى ساحلى از يكسو و نواحى مرتفع و سردسير و دشت‌هاى حاصلخيز و كوهپايه‌ها و ارتفاعات ييلاقى از سوى ديگر بود . تقريبا تمامى محصولات گرمسيرى و سردسيرى در كشتزارهاى آن به عمل مىآمد و از همه مهم‌تر ، اينكه محدوده جغرافيايى اين ايالت ، بخش عمده‌اى از بنادر و جزاير خليج فارس را هم دربر مىگرفت . ميرزا حسن حسينى فسايى در اين‌باره مىنويسد : « در هر حال مملكت فارس يك قسمت بزرگ از ممالك قسمت‌هاى ايران است و كناره‌هاى آن در روزگارها به اختلاف گفته‌اند مثلا اگر بلوك رامهرمز و ناحيه فلاحى را كه در اين نزديكى از جمع فارس موضوع گشته است ، باز از توابع فارس شماريم در ازاى اين مملكت از جاشك موغستان عباسى تا بندر محمره دويست و سى و سه فرسخ كاروانى و دويست و پانزده فرسخ جغرافى است و پهناى اين مملكت از خيرآباد نىريز تا بندر بوشهر دشتستان ، نود و هشت فرسخ كاروانى و هشتاد و چهار فرسخ جغرافى است . » « 1 »

--> ( 1 ) . فارس‌نامه ناصرى ؛ پيشين ، ص 899 . ميرزا حسن فسايى براى نخستين بار در سال 1313 قمرى نقشه ايالت فارس را ترسيم كرده است كه يكى از دقيق‌ترين نقشه‌هاى موجود ايالت فارس به شمار مىرود . اين نقشه را در سال 1383 مؤسسه جغرافيايى و كارتوگرافى سحاب تجديد چاپ كرده است . نسخه‌اى از آن نيز در طبقه اول كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در معرض ديد عموم قرار داده شده است . بنگريد به نقشه پايان كتاب .